تحلیل دوراهی توسعه ورزش: الگویابی مسیر سیاست‌‌گذاری ورزش جمهوری اسلامی ایران

ضیاء, محمد جواد; رمضانی نژاد, رحیم; شفیعی, شهرام; هدایتی شهیدانی, مهدی

doi:10.22034/ntsmj.2026.2056357.1191

تحلیل دوراهی توسعه ورزش: الگویابی مسیر سیاست‌‌گذاری ورزش جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد جواد ضیاء ¹

رحیم رمضانی نژاد ²

شهرام شفیعی ³

مهدی هدایتی شهیدانی ⁴

¹ دانشجوی دکتری مدیریت ورزش، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

² استاد مدیریت ورزشی، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزش، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

³ دانشیارمدیریت ورزش، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

⁴ دانشیارعلوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

10.22034/ntsmj.2026.2056357.1191

چکیده

مقدمه: هدف پژوهش حاضر، تحلیل دوراهی توسعه ورزش و الگو‌یابی مسیرهای سیاست‌گذاری ورزش جمهوری اسلامی ایران است. این مطالعه با بهره‌گیری از استعاره دوراهی به بررسی و تبیین رویکردهای متفاوت سیاست‌گذاری ورزشی می‌پردازد.
روش: این مطالعه به‌صورت مروری-تحلیلی با رویکرد مرور یکپارچه انجام شده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد رسمی و پژوهش‌های علمی معتبر، ۱۵۰ سند علمی را از پایگاه‌هایی همچون گوگل اسکالر، پاپ مد، وب آف ساینس، اسکاپوس، الزیویر، سمانتیک اسکالر، سیج، ایرانداک، نورمگز، مگیران، سیویلیکا و علم نت بررسی کرده است.
یافته: توسعه ورزش، معمولاً از دو مسیر اصلی پیروی می‌کند: رویکرد موفقیت‌گرا با ساختار متمرکز و سیاست‌گذاری بالا به پایین که بر دستاوردهای بین‌المللی و ورزش قهرمانی تمرکز دارد؛ و رویکرد جامعه‌محور که با سیاست‌گذاری پایین به بالا سازمان‌دهی شده و مشارکت فراگیر و ارتقای سطح فعالیت بدنی را هدف گرفته است. این رویکردها صرفاً نظری نبوده و در کشورهای پیشرو با مدل‌های کاربردی مختلف تجربه شده‌اند.
بحث و نتیجه‌گیری: با توجه به اینکه در چارچوب اسلامی-ایرانی حکمرانی، سیاست‌گذاری ورزشی در جمهوری اسلامی ایران باید با تأکید بر توسعه متوازن و عدالت توزیعی و اجتماعی، ارتقای سلامت عمومی و موفقیت‌های بین‌المللی باشد و این موضوع مورد تأکید محورهای حکمرانی خوب نیز هست؛ لذا تلفیق عادلانه توسعه ورزش موفقیت‌گرا و جامعه‌محور می‌تواند موجب توسعه متوازن ورزش شود. تحقق این هدف مستلزم و همسو سازی سیاست‌های توسعه ورزش عدالت محور در ایران با نهادهای کلیدی سلامت و آموزش است.

کلیدواژه‌ها

توسعه متوازن

حکمرانی

سیاست‌گذاری ورزش

مشارکت ورزشی

موفقیت ورزشی

عنوان مقاله English

Analyzing the Dilemma of Sport Development: Modeling the Policymaking Trajectory of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Mohammad Javad Ziya ¹

Rahim Ramezaninejad ²

Shahram Shafiee ³

Mehdi Hedayati Shahidani ⁴

¹ PhD Candidate in Sports Management, Faculty of Physical Education and Sport Sciences, University of Guilan, Rasht, Iran

² Professor of Sports Management, Faculty of Physical Education and Sport Sciences, University of Guilan, Rasht, Iran

³ Associate Professor of Sports Management, Faculty of Physical Education and Sport Sciences, University of Guilan, Rasht, Iran

⁴ Associate Professor of Political Science and International Relations, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran

چکیده English

Introduction: The purpose of this research is to analyze the dilemma of sport development and to model the policymaking trajectories for sport in the Islamic Republic of Iran. Utilizing the metaphor of a dilemma, this study examines and explains the different approaches to sport policymaking.
Methods: Conducted as a descriptive-analytical integrative review, this research reviewed 150 scientific documents sourced from library resources, official documents, and established scientific studies. The documents were retrieved from databases such as Google Scholar, PubMed, Web of Science, Scopus, Elsevier, Semantic Scholar, SAGE, Irandoc, Noormags, Magiran, Civilica, and Elmnet.
Results: Sport development typically follows two main pathways: a performance-oriented approach, characterized by a centralized structure and top-down policymaking that focuses on international achievements and high-performance sport; and a community-based approach, which is organized through bottom-up policymaking and aims to foster mass participation and increase levels of physical activity. These approaches are not merely theoretical and have been implemented in leading countries through various practical models.
Conclusion: Within the Islamic-Iranian framework of governance, sports policy-making in the Islamic Republic of Iran must emphasize balanced development, distributive and social justice, the promotion of public health, and international success. This approach is also reinforced by the principles of good governance. Therefore, the equitable integration of success-oriented and community-based sport can lead to the balanced development of the sports sector. Achieving this objective necessitates aligning Iran's justice-oriented sports development policies with key institutions in health and education.

کلیدواژه‌ها English

Balanced Development

Governance

Sports Policymaking

Sports Participation

Sports Success

احسانی، محمد. (1392). فرایند توسعه ورزش قهرمانی. کنگره ملی مدیریت ورزشی.

پیمان‌فر، محمد‌حسن، الهی، علیرضا، سجادپور، سیدمحمد کاظم و حمیدی، مهرزاد. (1400). راهبردهای توسعه دیپلماسی ورزشی جمهوری اسلامی ایران. مجلس و راهبرد، 28 (106)، 163-182.

جمهوری اسلامی ایران. (1402). برنامه پنج ساله هفتم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (1402-1407). سازمان برنامه و بودجه.

جمهوری اسلامی ایران. (۲۰۱۷). قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی برای سال‌های ۱۳۹۶-۱۴۰۰ (۲۰۱۶-۲۰۲۱). رئیس مجلس شورای اسلامی.

جوادی‌پور، محمد و رهبری، سمیه. (1397). راهبرد‌ها و برنامه‌های توسعه ورزش همگانی ایران (این مقاله از طرح پژوهشی صندوق حمایت از پژوهشگران نهاد ریاست جمهوری استخراج شده است). مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 17(40)، 9-26.

خسروی، عفیفه، سلک غفاری، مریم، حسن میرزایی، بهار، کلیشادی، رویا، قربانی، مصطفی، احمدنژاد، الهام و کردی، رامین. (1399). فعالیت بدنی مرتبط با سلامت در جمهوری اسلامی ایران (گزارش جامع). موسسه ملی تحقیقات سلامت جمهوری اسلامی ایران، مرکز تحقیقات پزشکی ورزشی، دانشگاه علوم پزشکی تهران.

رمضانی‌نژاد، رحیم، احمدی، فاطمه، عاشقی، بهنام و اسکندری‌پور، مجتبی. (1391). مدیریت پیشرفته در سازمان‌های ورزشی، چاپ دوم، چاپ اول، انتشارات طنین دانش، تبریز.

رمضانی‌نژاد، رحیم، بزرگ‌پور، بینش، دستوم، صلاح و احمدی، فاطمه. (1395). بررسی ابعاد مدیریتی نهاد سلامت و ورزش در ایران. دومین همایش ملی علوم کاربردی ورزش و تندرستی، تبریز.

رمضانی‌نژاد، رحیم و ضیاء، محمدجواد. (1403). مدیریت استعدادها و تیم‌های ورزشی. تبریز، انتشارات طنین دانش.

رمضانی‌نژاد، رحیم و هژبری، کاظم. (1396). مبانی توسعه ورزش و کاربرد آن در ورزش ایران. مجلس و راهبرد، 24(91)، 233-263.

رمضانی‌نژاد، رحیم، هژبری، کاظم، عیدی، حسین، ریحانی، محمد و عسگری، بهمن. (1394). مدیریت ورزشی نخبه: تجربیات کشورهای موفق. آمل: شمال پایدار، چاپ اول.

ریحانی، محمد، رمضانی‌نژاد، رحیم و حسینی کشتان، میثاق. (1395). چالش توسعه ورزش همگانی در مقابل ورزش قهرمانی. اولین همایش ملی مطالعات کاربردی در علوم ورزشی، تنکابن.

شعبانی، عباس، رضائی صوفی، مرتضی و حسینی، سیدسعید. (1394). تحلیل ورزش و تربیت بدنی در قانون پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران. مدیریت ارتباطات در رسانه‌های ورزشی. 2 (4)، 60-72.

ضیاء اسطلخ زیر، محمدجواد، رمضانی‌نژاد، رحیم و براخاص، حسین. (1402). طراحی مدل توسعه استعدادهای رشته فوتبال با تأکید بر عوامل درونی و بیرونی. پژوهش‌های معاصر در مدیریت ورزشی، 13(25)، 159-174.

ضیاء، محمدجواد، رمضانی‌نژاد، رحیم و رزاقی، محمدابراهیم. (1403). تحلیل ساختار، محتوا و فرآیند سازمان‌های ورزشی با تمرکز بر استعاره دوچرخه. مدیریت و توسعه ورزش، 12(3)، 212-229.

ضیاء، محمدجواد، رمضانی‌نژاد، رحیم و شفیعی، شهرام. (1401). آسیب‌شناسی و تحلیل چالش‌های حکمرانی در ورزش ایران. دومین کنفرانس بین‌المللی و هفتمین کنفرانس ملی انجمن علمی مدیریت ورزشی ایران.

ضیاء، محمدجواد، رمضانی‌نژاد، رحیم، شفیعی، شهرام و هدایتی شهیدانی، مهدی. (1404). تحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت ورزشی کشورها به‌عنوان الگویی برای سیاست‌گذاری ورزش ایران. مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 24(67)، 145-174.

ضیاء، محمدجواد، گوهررستمی، حمیدرضا و نظری، سمانه. (1401). تحلیل عوامل مؤثر بر عملکرد زنان در ورزش نخبه با تأکید بر توسعه سیاست‌گذاری‌های ورزشی، سومین کنفرانس بین‌المللی چالش‌ها و راهکارهای نوین در مهندسی صنایع، مدیریت و حسابداری، چابهار.

ضیا اسطلخ زیر، محمدجواد، رمضانی‌نژاد، رحیم و گوهررستمی، حمیدرضا. (1400). بررسی محیط توسعه استعداد در فوتبال: کاربرد مدل ATDE. مدیریت منابع انسانی در ورزش، 9(1)، 63-84.

فدراسیون ورزش‌های همگانی. (1402). گزارش عملکرد سالانه فدراسیون ورزش‌های همگانی جمهوری اسلامی ایران.

محمدی عزیزآبادی، مهدی. (1396). جایگاه ورزش در سیاست داخلی و بین المللی برای ایجاد صلح و دوستی، فصلنامه سیاست (دانشگاه تربیت مدرس)، 14 (4)، 113-23.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۶). قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰).

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۷). نظام تنظیم‌گری ملی؛ مفهوم تنظیم‌گری و نسبت آن با نظام حکمرانی. معاونت پژوهش‌های اقتصادی، دفتر مطالعات اقتصادی بخش عمومی. کد موضوعی ۲۳۰، شماره مسلسل ۱۵۹۴۰.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۴۰۲). بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (۱): بخش تربیت‌بدنی و ورزش و احکام پیشنهادی (شماره مسلسل ۱۹۰۴۱، کد موضوعی ۲۷۰). دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ (گروه ورزش، میراث فرهنگی و گردشگری).

ملائی، مینا، رمضانی‌نژاد، رحیم، یاسوری، مجید و کاوسی، شراره. (1397). بررسی عوامل مؤثر بر توسعه ورزش قهرمانی استان‌های ایران و ارائۀ الگوی پیشنهادی. نشریه مدیریت ورزشی، 10(4)، 757-775.

منافی، فریدون، رمضانی‌نژاد، رحیم، گوهررستمی، حمیدرضا و دستوم، صلاح. (1396). تحلیل روند توسعه ورزش دانشگاهی ایران در برنامه‌های کلان اول تا پنجم توسعه. مدیریت و توسعه ورزش، 6(1)، 67-86.

میرزا راه کوشکی، محمدحسین، زارعی، علی و خدایاری، عباس. (1399). تدوین برنامه عملیاتی توسعه نظام سلامت با رویکرد تربیت بدنی و ورزش. رویکردهای نوین در مدیریت ورزشی، 8 (28)، 23-39.

میریوسفی، سیدجلیل و رمضانی‌نژاد، رحیم. (1399). نقش توسعه فرهنگ سیاسی-اقتصادی در توسعه فرهنگی ورزش قهرمانی. پژوهشنامه مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، 16(32)، 210-195.

نظری، احمد، قلخانی، منوچهر، شتی، محسن، مرتضوی، سیدصالحه، رئیسی، شیما، برکاتی، حامد، مقدم، منیژه و صلبی، مریم. (1391). فعالیت بدنی در دوران سالمندی؛ راهنمای بهبود سبک زندگی سالمندان. قم، انتشارات اندیشه ماندگار.

References

Abbott, A., Button, C., Pepping, G.J. & Collins, D. (2005). Unnatural selection: talent identification and development in sport. Nonlinear Dynamics, Psychology, and Life Sciences, 9(1), 61-88.

Bailey, R., Ford, P., MacNamara, A. & Pearce, G. (2010). Participant development in sport: An academic review (pp. 1-134). Leeds: Sports Coach UK.

Balyi, I., Way, R. & Higgs, C. (2021). Long-Term Athlete Development. Translated by Ramazaninejad, R., Hosseini, S., Ashkani, A., Vaghar, M. Tehran. Tanin Danesh Publications.

Barker-Ruchti, N., Schubring, A., Aarresola, O., Kerr, R., Grahn, K. & McMahon, J. (2018). Producing success: A critical analysis of athlete development governance in six countries. International Journal of Sport Policy and Politics, 10(2), 215-234.

Böhlke, N. & Robinson, L. (2009). Benchmarking of elite sport systems. Management Decision, 47(1), 67-84.

Bull, F.C., Al-Ansari, S.S., Biddle, S., Borodulin, K., Buman, M.P., Cardon, G., ... & Willumsen, J.F. (2020). World health organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. British Journal of Sports Medicine, 54(24), 1451-1462.

Center for Research of the Islamic Consultative Assembly (2023). Review of the Seventh Development Plan Bill (1): Physical Education and Sports Sector and Proposed Rulings (No. 19041 - Subject Code 270). Office of Educational and Cultural Studies (Sports, Cultural Heritage, and Tourism Group). [In Persian]

Center for Research of the Islamic Consultative Assembly. (2018). National Regulatory System; The Concept of Regulation and Its Relationship with the Governance System. Deputy of Economic Research, Office of Public Sector Economic Studies. Subject Code: 230, Serial Number: 15940. [In Persian]

Center for Research of the Parliament. (2017). The Law of the Sixth Five-Year Economic, Social, and Cultural Development Plan of the Islamic Republic of Iran (2017–2021). [In Persian]

De Bosscher, V., De Knop, P., Van Bottenburg, M., Shibli, S. & Bingham, J. (2009). Explaining international sporting success: An international comparison of elite sport systems and policies in six countries. Sport Management Review, 12(3), 113-136.‏

Dousti, M., Goodarzi, M., Asadi, H. & Khabiri, M. (2013). Sport policy in Iran. International Journal of Sport Policy and Politics, 5(1), 151-158.‏

Dowling, M., Leopkey, B. & Smith, L. (2018). Governance in sport: A scoping review. Journal of Sport Management, 32(5), 438-451.

Ehsani, M. (2013). The process of elite sports development. National Congress of Sports Management. [In Persian]

Eime, R., Charity, M. & Westerbeek, H. (2022). The Sport Participation Pathway Model (SPPM): a conceptual model for participation and retention in community sport. International Journal of Sport Policy and Politics, 14(2), 291-304.

Federation of Public Sports. (2023). Annual Performance Report of the Islamic Republic of Iran Public Sports Federation. https://isfaf.ir. [In Persian]

Giulianotti, R. & Thiel, A. (2023). New horizons in the sociology of sport. Frontiers in Sports and Active Living, 4, 1060622.

Green, M., & Houlihan, B. (2005). Elite sport development: Policy learning and political priorities. Routledge.

Grix, J. & Carmichael, F. (2012). Why do governments invest in elite sport? A polemic. International Journal of Sport Policy and Politics, 4(1), 73-90.‏

Hogan, K. & Norton, K. (2000). The ‘price’of Olympic gold. Journal of Science and Medicine in Sport, 3(2), 203-218.

Hoekman, R., Elling, A. & van der Poel, H. (2022). Local policymaking in sport: Sport managers’ perspectives on work processes and impact. Journal of Global Sport Management, 7(1), 89-111.

Hoye, R., Misener, K., Naraine, M.L. & Ordway, C. (2022). Sport policy. In Sport Management (pp. 14-39). Routledge.

Hozhabri, K., Sobry, C. & Ramzaninejad, R. (2022). Sport for sustainable development: historical and theoretical approaches. Springer.

Hylton, K. & Bramham, P. (2001). Sports development: policy, process and practice. Routledge.

Islamic Republic of Iran. (2017). Law on the sixth five-year economic, cultural, and social development plan for 1396-1400 (2016-2021). Head of the Islamic Parliament. [In Persian]

Islamic Republic of Iran. (2023). Seventh five-year economic, social, and cultural development plan (2023-2027). Plan and Budget Organization. [In Persian]

Javadipour, M. & Rahbari, S. (2018). Strategies and programs for development of sport for all in Iran. Strategic Studies on Youth and Sports, 17(40), 9-26. [In Persian]

Javadipour, M. & Rahbari, S. (2018). Pathology of the policy-making process in sport for all in Iran. Annals of Applied Sport Science, 6(3), 61-72.

Khosravi, A., Selk Ghafari, M., Hasan Mirzaei, B., Kelishadi, R., Ghorbani, M., Ahmad Nejad, E. & Kordi, R. (2020). Health-related physical activity in the Islamic Republic of Iran (comprehensive report). National Institute for Health Research of the Islamic Republic of Iran, Sports Medicine Research Center, Tehran University of Medical Sciences. [In Persian]

Lyle, J. W. (1997). Managing excellence in sports performance. Career Development International, 2(7), 314-323.

Ma’mun, A. (2015). Development of the educational sport in Indonesia: the policy study based on the Law of National Sports System. ATIKAN, 5(1), 33-48.

Mallaei, M. (2018). The study of factors influencing championship development in provinces of Iran and designing a proposed model. Sport Management Journal, 10(4), 757-775. [In Persian]

Manafi, F., Ramezaninezhad, R., GoharRostami, H.I. & Dastoom, S. (2017). Analyzing the development trend of Iranian collegiate athletics from the first to fifth macro development programs. Sport Management and Development, 6(1), 67-86. [In Persian]

Miragaia, D.A., Ferreira, J.J. & Ribeiro, I.J. (2022). Can sports events contribute to public policy development strategies? Managing Sport and Leisure, 30(1), 1–20.

Miryousefi, S.J. & Ramzaninezad, R. (2021). The role ofthe development of economical and political culture in cultural development in championship sport. Journal of Sport Management and Motor Behavior, 16(32), 210-195. [In Persian]

Mirza RahKoushki, M.H., Zarei, A. & Khodayari, A. (2020). Designing health system development action plan with a physical education and sport approach. New Trends in Sport Management, 8(28), 23-39. [In Persian]

Mohammadi Azizabadi, M. (2017). The role of sports in domestic and international politics for promoting peace and friendship. Quarterly Journal of Politics (Tarbiat Modares University), 14(4), 113-23. [In Persian]

MOHAMMADI,H. , Amirnejad,S. and Mohammadi,N. (2025). Developing a Revenue Generation Model for Student Sports in Iran. New Approaches in Sports Mmanagement, 13(49), 111-148. doi: 10.22034/ntsmj.2025.2036327.1082

Mountifield, C. (2024). Community sport, Australian sport policy, and advocacy: The views of community sport club officials. Journal of Community & Applied Social Psychology, 34(4), e2822.

Moustakas, L., Carney, S. & Petry, K. (2024). Sport for development and policy advocacy: Mapping the field. Current Issues in Sport Science (CISS), 9(4), 045-045.

Mull, R.F., Bayless, K.G. & Jamieson, L.M. (2005). Recreational sport management. Published, Human Kinetics.

Nazari, A., Qalkhani, M., Mazaherinejad, A., Sheti, M., Mortazavi, S., Jaghtai, M. & Raeisi, S. (2022). Physical activity in old age; a guide to improving the lifestyle of the elderly. Qom, Andisheh Mandegar Publications. [In Persian]

Orhan, R. & Akay, B. (2024). The Impact of Sport on Disaster, Development and Humanitarian Aid. International Journal of Sport Culture and Science, 12(2), 92-111.

Ouyang, Y., Lee, P.C. & Ko, L.M. (2022). A systematic review of the development of sport policy research (2000–2020). Sustainability, 15(1), 389.

Patatas, J.M., De Bosscher, V. & Van Neutegem, A. (2022). Top-down systemic challenges to current Paralympic pathways. In Talent Development in Paralympic Sport (pp. 24-37). Routledge.

Peymanfar, M., Elahi, A., Sajjadpour, S.M. & Hamidi, M. (2021). Strategies for the development of sport diplomacy in the Islamic Republic of Iran. Majlis and Rahbord, 28(106), 163-182. [In Persian]

Ramadhan, M.G., Paramitha, S.T., Ma'mun, A., Nuryadi, N. & Juliantine, T. (2022). Analysis of elite sports development patterns through sports education. International Journal of Education in Mathematics, Science and Technology, 10(4), 868-893.

Ramezaninejad, R., Ahmadi, F., Asheghi, B. & Eskandaripour, M. (2022). Advanced management in sports organizations, Second Edition, First Edition, Tanin Danesh, Tabriz. [In Persian]

Ramezaninejad, R., BozorgPour, B., Dastoom, S. & Ahmadi, F. (2016). Examining the managerial dimensions of health and sports institutions in Iran. Second National Conference on Applied Sports Sciences and Wellness, University of Tabriz. [In Persian]

Ramezaninejad, R., Hojabari, K., Eydi, H., Reyhani, M. & Asgari, B. (2015). Elite sports management: experiences of successful countries. Amol: Shomal Paydar, First Edition. [In Persian]