تبیین صدرایی تأثیر آمادگی جسمانی بر استکمال نفس در پرتو حرکت جوهری و علوم اعصاب شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عسگر دیرباز 1
محمدعلی قره 2
1 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، ایران، قم
2 دانشجوی دکتری فلسفه تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، ایران، قم
10.22034/ntsmj.2026.2069329.1220
چکیده
رویکردهای ثنوی‌گرایانه، بویژه دوگانه ‌انگاری جوهری دکارت، که عالم را به دو ساحت متمایز «جوهر اندیشنده» و «جوهر ممتد» تقسیم می‌کرد، که چگونگی تعامل و ارتباط سببی میان این دو ساحت دچار بن ‌بست‌های نظری انکارناپذیری بوده است. حکمت متعالیه با استوار ساختن نظام فلسفی خود بر اصولی چون «اصالت وجود»، «تشکیک در مراتب وجود»، «حرکت جوهری»، «اتحاد عاقل و معقول» و «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس»، ثنویت تقابلی میان نفس و بدن را به یک وحدت مراتبی و ارگانیک مبدل ساخته، که در آن، بدن نه امری بیگانه، نه زندانی برای روح، و نه صرفا ابزاری منفعل، بلکه «مرتبه‌ی نازله‌ی وجود نفس»، «مرکب» و «بستر تکون» آن به شمار می‌رود. از این رو، هرگونه تغییر کیفی در بدن، بویژه از طریق فرآیندهای انضمامی و قابل مشاهده‌ای مانند «آمادگی جسمانی»، نمی‌تواند بی‌تأثیر بر مراتب و قوای نفسانی باقی بماند. این مقاله با بهره‌گیری از ظرفیت‌های تحلیلی و تبیینی حکمت متعالیه، و با پیوند نظام‌مند میان مفاهیم عمیق فلسفی آن و یافته‌های تجربی و میان‌رشته‌ای علوم اعصاب شناختی، فیزیولوژی ورزشی و روان‌شناسی، به تحلیل فلسفی سازوکارهای تأثیر «آمادگی جسمانی» بر فرآیند «استکمال نفس» می‌پردازد. فرضیه‌ی اصلی این پژوهش آن است که آمادگی جسمانی، از طریق سه ساز و کار وجودی و درهم‌ تنیده‌، به طور مستقیم و غیرمستقیم در فرآیند ارتقاء نفس نقش ایفا می‌کند. نخست تعدیل و تهذیب بستر مادی که با تمرکز بر مفهوم «روح بخاری» و تطبیق کارکردی آن با سیستم پیچیده‌ی «روان-عصب-غدد درون‌ریز-ایمنی‌شناسی»، تبیین می‌کند که چگونه آمادگی جسمانی با پالایش و بهینه‌سازی بستر فیزیولوژیک و عصبی، موانع ادراکی و عملی را از مسیر تدبیر نفس برداشته و زمینه‌ی مساعدتری را برای ظهور کمالات نفسانی فراهم می‌آورد. دوم تسری اشتدادی کمال است که با تکیه بر اصل «وحدت تشکیکی وجود» و «حرکت جوهری اشتدادی» نشان می‌دهد که چگونه کمالات وجودی حاصل‌ شده در مرتبه‌ی بدن به نحو وجودی به مراتب عالی‌تر نفس «سرایت» کرده و موجب تقویت و اشتداد قوایی چون اراده، صبر، شجاعت، و اعتدال هیجانات می‌شود. سوم تقویت مستقیم قوا از طریق ریاضت مشروع است و با تأکید بر عنصر «نیت» و «آگاهی»، تمرین بدنی را به مثابه مصداقی از «ریاضت مشروع» تحلیل می‌کند که به طور مستقیم قوای نفس در ساحت‌های سه‌گانه‌ی نباتی، حیوانی و انسانی را تهذیب کرده و با مدیریت و کنترل قوای نازله، زمینه‌ی آزادسازی و شکوفایی قوای عقلانی و معنوی را مهیا می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
فلسفه صدرایی
آمادگی جسمانی
استکمال نفس
نفس و بدن
ریاضت مشروع

عنوان مقاله English

A Sadrian Explanation of the Impact of Physical Readiness on the Perfection of the Soul in the Light of Substantial Motion and Cognitive Neuroscience

نویسندگان English

asgar Dirbaz 1
Mohammad Ali Gharah 2
1 1. Associate Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran
2 PhD student in Comparative Philosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Dualistic approaches, especially Descartes's essentialist dualism, which divided the world into two distinct spheres of "thinking substance" and "extended substance", have led to undeniable theoretical dead ends in the interaction and causal relationship between these two spheres. Transcendental wisdom, by basing its philosophical system on principles such as "the originality of existence", "doubt in the levels of existence", "essential movement", "the unity of the rational and the intelligible", and "the physicality of occurrence and the spirituality of the soul's permanence", has transformed the opposing duality between soul and body into a hierarchical and organic unity, in which the body is neither an alien thing, nor a prison for the soul, nor a mere passive instrument, but rather a "lower level of the soul's existence", a "compound" and a "bed of movement". Therefore, any qualitative change in the body, especially through concrete and observable processes such as “physical fitness,” cannot remain unaffected by the levels and powers of the soul. This article, by utilizing the analytical and explanatory capacities of transcendental wisdom, and by systematically linking its deep philosophical concepts with the empirical and interdisciplinary findings of cognitive neuroscience, exercise physiology, and psychology, deals with the philosophical analysis of the mechanisms of the influence of “physical fitness” on the process of “self-improvement.” The main hypothesis of this research is that physical fitness, through three existential and intertwined mechanisms, plays a role directly and indirectly in the process of self-improvement. The first is the adjustment and refinement of the material base, which, by focusing on the concept of the "soul of the body" and its functional adaptation to the complex system of "psychology-nerves-endocrine-immunology," explains how physical fitness, by refining and optimizing the physiological and nervous base, removes perceptual and practical obstacles from the path of self-management and provides a more favorable environment for the emergence of self-perfections. The second is the spread of perfection in intensity, which, relying on the principle of "organizational unity of existence" and "substantial movement of intensity," shows how existential perfections achieved at the level of the body "infect" existentially to higher levels of the self, leading to the strengthening and intensification of powers such as willpower, patience, courage, and moderation of emotions.

کلیدواژه‌ها English

Sadra'
i philosophy
physical fitness
perfection of the soul
soul and body
legitimate asceticism
1.         ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1404ق). القانون فی الطب. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
2.         ابن قیم الجوزیة، محمد بن أبی بکر. (1407ق). زاد المعاد فی هدی خیر العباد. بیروت: مؤسسة الرسالة.
3.         انصاری، شیخ مرتضی. (1373). کتاب الطهارة. (ج 4). قم: مؤسسة آل البیت (ع) لاحیاء التراث. (مورد اشاره در برخی منابع تاریخی مرتبط با موضوع).
4.         حکیمی، محمدرضا. (1383). فلسفه سیاسی صدرالمتالهین. تهران: انتشارات سمت.
5.         حقی، علی و شوروزی، حسین. (1391). مقایسه تطبیقی حرکت جوهری در فلسفه ملاصدرا و هگل. مجله علمی-پژوهشی پژوهش‌های فلسفی-کلامی، سال چهاردهم، شماره 54، صفحات 95-118.
6.         خسروشاهی، سید هادی. (بی‌تا). بررسی‌های اسلامی. (ج 2). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، بوستان کتاب.
7.         خسروشاهی، سید هادی. (1380). انسان از دیدگاه فلسفه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
8.         خزائلی، محمد. (1384). فلسفه تربیتی در اسلام. تهران: انتشارات سمت.
9.         رازی، ابوبکر محمد بن زکریای. (1362). منصوری. ترجمه و مقدمه: سید مهدی نوربخش. تهران: انتشارات سروش.
10.     سبزواری، ملاهادی. (1369). شرح منظومه. تصحیح و تعلیق: حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
11.     سجادی، سید جعفر. (1379). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: انتشارات دانشگاه صدا و سیما.
12.     شهابی، یدالله. (1371). رهنمای سعادت. تهران: انتشارات اطلاعات. (اثری اخلاقی با رویکرد عملی).
13.     عابدی، ولی الله. (1389). نفس در فلسفه ملاصدرا. قم: مرکز تخصصی کلام اسلامی.
14.     غزالی، ابوحامد محمد بن محمد. (1425ق). احیاء علوم الدین. بیروت: دار ابن حزم.
15.     فیاض، محمدحسین. (1390). تأثیر ورزش بر سلامت روان از منظر اسلام. فصلنامه فرهنگ و رسانه، سال اول، شماره 3، صفحات 75-98.
16.     قادری، حاتم. (1372). علم اخلاق در فلسفه اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
17.     کاپلستون، فردریک. (1388). تاریخ فلسفه. (ترجمه ابراهیم دادجو، ج 4: از دکارت تا لایب‌نیتس). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
18.     محمدی، حسین. (1400). بررسی تطبیقی رابطه نفس و بدن از دیدگاه ملاصدرا و دکارت. (اطلاعات دقیق کتابشناختی این منبع در فایل اصلی ارائه نشده بود، اما به عنوان ارجاع ذکر شده بود).
19.     مراغی، محمدعلی. (1378). علم اخلاق و عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
20.     ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. (9 جلد). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
21.     ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. با حواشی ملاهادی سبزواری، تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
22.     ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1378). شرح الهدایه. تصحیح محمدی. تهران: انتشارات حکمت.
23.     منصوری، آرمین و دانش شهرکی، حبیب الله. (1401). عوامل موثر بر استکمال شناختی مراتب نفس بر اساس فلسفه صدرایی با تکیه بر یافته های تجربی. دوفصلنامه علمی پژوهشهای مابعدالطبیعی، سال سوم، شماره 5، صفحات 121-145.
24.     موحدنیا، معصومه و اله بداشتی، علی. (1389). تاثیر و تاثر نفس و بدن در فلسفه ملاصدرا. خردنامه صدرا، شماره 60، صفحات 68-81.
25.     نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (1364). اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: انتشارات خوارزمی.
26.     یزدان پناه، یحیی. (1382). فلسفه های مضاف. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
ب) منابع انگلیسی:
27.     Aristotle. (n.d.). De Anima. (W. A. Pickard-Cambridge, Trans.). The Internet Classics Archive. Retrieved from http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.html
28.     Berk, M., Williams, L. J., Jacka, F. N., O’Neil, A., Pasco, J. A., Moylan, S., … & Maes, M. (2013). So depression is an inflammatory disease, but where does the inflammation come from? BMC Medicine, 11(1), 1-16. DOI: 10.1186/1741-7015-11-121
29.     Caspersen, C. J., Powell, K. E., & Christenson, G. M. (1985). Physical activity, exercise, and physical fitness: definitions and distinctions for health-related research. Public Health Reports, 100(2), 126–131. PMID: 3970578
30.     Churchland, P. M. (1986). Neurophilosophy: Toward a Unified Science of the Mind-Brain. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN: 0-262-03116-7
31.     Descartes, R. (1984). The Philosophical Writings of Descartes (Vols. 1-2). (J. Cottingham, R. Stoothoff, & D. Murdoch, Trans.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN: 0-521-28061-7 (Vol 1), 0-521-28062-5 (Vol 2)
32.     Leibniz, G. W. (n.d.). Monadology. (R. Latta, Trans.). Project Gutenberg. Retrieved from https://www.gutenberg.org/files/17514/17514-h/17514-h.htm
33.     Levine, J. (1983). Materialism and qualia: The explanatory gap. Pacific Philosophical Quarterly, 64(4), 354-361. DOI: 10.1111/j.1467-8080.1983.tb00113.x
34.     McPherran, M. L. (1996). The Religion of Socrates. University Park, PA: Pennsylvania State University Press. ISBN: 0-271-01525-8
35.     Meeusen, R., & De Meirleir, K. (1995). Exercise and brain neurotransmission. Sports Medicine, 20(3), 160-188. DOI: 10.2165/00007256-199508030-00003
36.     Park, H., Crecelius, M. L., Mermillod, M., Haidacher, S. J., Levin, Y., Lee, K. W., … & Fleshner, M. (2010). Voluntary exercise increases serum BDNF levels and prevents loss of olfactory bulb interneurons in aged rats. Neuroscience, 168(1), 194-206. DOI: 10.1016/j.neuroscience.2010.03.009
37.     Plato. (n.d.). Phaedo. (B. Jowett, Trans.). The Internet Classics Archive. Retrieved from http://classics.mit.edu/Plato/phaedo.html
38.     Ratey, J. J. (2008). Spark: The Revolutionary New Science of Exercise and the Brain. New York: Little, Brown and Company. ISBN: 978-0-316-11350-4
39.     Spinoza, B. de. (n.d.). Ethics. (W. Hale White, Trans.). Project Gutenberg. Retrieved from https://www.gutenberg.org/files/38455/38455-h/38455-h.htm
40.     van Praag, H., Kempermann, G., & Gage, F. H. (1999). Running increases cell proliferation and neurogenesis in the adult mouse dentate gyrus. Nature Neuroscience, 2(3), 266–270. DOI: 10.1038/6944
41.     Voss, M. W., Vivar, C., Kramer, A. F., & van Praag, H. (2013). Bridging animal and human models of exercise-induced brain plasticity. Trends in Cognitive Sciences, 17(10), 525–544. DOI: 10.1016/j.tics.2013.08.003
42.     World Health Organization (WHO). (1997). Physical activity for health: consensus statement. Geneva:WHO Press. ISBN: 9789241561770
رویکردهایی نوین در مدیریت ورزشی
دوره 14، شماره 52
بهار
بهار 1405
صفحه 224-249